data-nosnippet>
Ubijen je ajatolah Ali Khamnei – za Izrael najveći neprijatelj, a za konzervativne Irance vrhovni vođa, potvrdio je američki predsjednik Donald Trump.
Nakon napada na Iran, koji su pokrenuli Izrael i Sjedinjene Američke Države, Khamnei je napustio Teheran, ali je nakon brojnih spekulacija iranski lider pronađen mrtav.
Ko je bio ajatolah Ali Khamnei
Ali Khamnei bio je vrhovni vođa Irana, a njegovo puno ime glasilo je Ali Hoseini Khamnei. Rođen je 17. jula 1939. godine u Mešhedu. Deset godina nakon Islamske revolucije postao je vrhovni vođa, a prethodno je obavljao funkciju predsjednika Irana od 1981. do 1989. godine.
Rođen je u religioznoj porodici u Mešhedu, jednom od glavnih šiitskih centara. Njegov otac bio je sveštenik skromnog uticaja. Khamnei je studirao teologiju i pravo u Mešhedu, a zatim je religiju proučavao kod istaknutih ličnosti poput ajatolaha Ruholaha Homeinija, bivšeg vrhovnog vođe Irana. Usvojio je šiitsku političku ideologiju vilajat al-fakih („vladavina islamskog pravnika“), koja je kasnije postala temelj iranskog teokratskog sistema.
Uloga Khamneija u Islamskoj revoluciji
Khamnei je tokom šezdesetih i sedamdesetih godina bio glasni protivnik šaha Irana Mohameda Reze Pahlavija. Zbog političkog djelovanja više puta je hapšen, zatvaran i progonjen. Postao je blizak saradnik ajatolaha Homeinija i pomagao u širenju njegovih ideja kroz propovijedi, spise i tajne političke aktivnosti.
Nakon Islamske revolucije 1979. godine Khamnei je postao jedan od najuticajnijih sveštenika koji su oblikovali novu Islamsku Republiku Iran. Učestvovao je u organizovanju Revolucionarne garde i od početka održavao jake veze s bezbjednosnim i obavještajnim strukturama.
Uspon na vlast
Nakon atentata na tadašnjeg predsjednika Irana Mohameda Alija Radžaija, Khamnei je 1981. godine izabran za predsjednika. Iako je predsjednička funkcija tada imala ograničenu moć jer je stvarna vlast bila u rukama ajatolaha Homeinija, Khamnei je imao važnu ulogu tokom iransko-iračkog rata i u političkoj konsolidaciji zemlje.
Nakon Homeinijeve smrti 1989. godine izabran je za njegovog nasljednika, iako nije bio među najvišim sveštenicima. Ustav Irana tada je izmijenjen kako bi i sveštenik nižeg ranga mogao postati vrhovni vođa.
Kao vrhovni vođa imao je vrhovnu komandu nad oružanim snagama, ovlaštenja za proglašenje rata te mogućnost imenovanja i smjenjivanja visokih državnih zvaničnika, uključujući vojne komandante i sudije.
Konzervativac i protivnik Zapada
Khamnei je bio poznat kao tvrdokorni konzervativac i protivnik zapadnog uticaja. Njegovu politiku obilježavali su:
- snažni antizapadni i antiizraelski stavovi – Sjedinjene Američke Države i Izrael smatrao je prijetnjom Iranu i islamu
- podrška takozvanoj „osovini otpora“, uključujući Hezbolah u Libanu, Hute u Jemenu i Hamas u Gazi
- protivljenje zapadnom kulturnom uticaju, uz podršku strogim društvenim pravilima i cenzuri medija
- zalaganje za „ekonomiju otpora“, odnosno smanjenje zavisnosti od stranih investicija
- podrška iranskom nuklearnom programu za mirnodopske svrhe, uz tvrdnje da je nuklearno oružje protivno islamu
Porodica
Khamneijeva supruga poticala je iz vjerske porodice u Mešhedu i rijetko se pojavljivala u javnosti. Imao je šestero djece – četiri sina i dvije kćerke.
Njegov sin Modžtaba Khamnei smatran je jednom od najuticajnijih osoba u iranskom političkom i sigurnosnom aparatu, posebno u Revolucionarnoj gardi i vjerskom establišmentu.
Porodica Khamnei uglavnom se držala podalje od javnosti, iako su se tokom godina pojavljivale optužbe o privilegijama i korupciji.
Potencijalni nasljednici
Zbog njegovih poznijih godina i zdravstvenih problema dugo su trajale rasprave o mogućem nasljedniku vrhovnog vođe. Među kandidatima su se najčešće spominjali:
- Modžtaba Khamnei
- Sadek Laridžani
- Ahmad Hatami
- Alireza Arafi
Posjeta Jugoslaviji
Khamnei je kao predsjednik Irana 1989. godine boravio u zvaničnoj posjeti Jugoslaviji, gdje je dočekan uz najviše državne počasti.
Kasnije je naveo da je doček bio izuzetno srdačan, ali da Jugoslavija, uprkos njegovim zahtjevima, nije pristala prodati Iranu konvencionalno oružje poput pušaka i tenkova.
